Masovna istrebljenja u istoriji i šta iz njih možemo naučiti o Zemlji

Od svih vrsta koje su ikada živjele, više od 99% je izumrlo. Većina ih je tiho nestala tokom procesa poznatog kao “lagano izumiranje”, u kom određeni broj vrsta izumre na približno svakih 100.000 godina.
lava vulkan erupcijamasovno istrebljenje izumiranje
Foto: Pixabay

Međutim, bilo je slučajeva kada se brzina izumiranja rapidno povećavala u kratkim vremenskim periodima, što je u tom trenutku izbrisalo značajan procenat života na Zemlji. Ti slučajevi su poznati pod nazivom „masovno istrebljenje“. Oni su duboko uticali na istoriju života – i mnogi naučnici sada tvrde da smo usred jednog od njih. Kako bismo utvrdili da li su u pravu, možemo pogledati ranije prilike u istoriji naše planete u kojima je izumro veliki broj vrsta.

Tradicionalno, naučnici se pozivaju na pet velikih masovnih istrebljenja, uključujući i možda najpoznatije masovno istrebljenje koje je dovelo do kraja dinosaurusa. Ovaj događaj je bio pokrenut udarom meteora krajem perioda krede, ali su ostala velika masovna izumiranja prouzrokovana fenomenima koji potiču isključivo sa Zemlje. Iako su manje poznati, iz njihovog istraživanja možemo naučiti nešto što bi moglo baciti novo svjetlo na trenutnu krizu po pitanju životne sredine.

1. Kasni ordovicijum

Ova drevna kriza od prije 445 miliona godina je imala dva velika talasa izumiranja, a oba su uzrokovale klimatske promjene povezanie sa napretkom i povlačenjem ledenih ploča na južnoj hemisferi. To ga čini jedinim velikim izumiranjem koje je povezano sa globalnim zahlađenjem.

Ovo istrebljenje prouzrokovalo je smrt oko 57% morskih rodova (rang iznad nivoa vrsta), uključujući mnoge trilobite, brahiopode s ljušturom i konodonte nalik na jegulje.

2. Kasni devon

Za ovaj period se smatra da je karakterističan po brojnim “pulsevima” izumiranja koji se protežu kroz 20 miliona godina, počevši od prije 380 miliona godina. U ovom periodu je istrijebljeno oko 50% morskih rodova. Među uništenim vrstama bilo je mnogo korala, trilobita, sunđera i teško oklopljenih riba poznatih kao plakoderme. Ovo izumiranje je povezano sa značajnim klimatskim promjenama, moguće uzrokovanih erupcijom vulkanskog područja oko rijeke Viljuj u Jakutskoj oblasti  u današnjem Sibiru. Velika erupcija je moguće prouzrokovala brzu promjenu nivoa mora i smanjenje nivoa kiseonika u okeanima.

3. Srednji perm

Naučnici su nedavno otkrili još jedan događaj koji se desio prije 262 miliona godina, a koji ima značaj kakav ima i „velika petorka“. Ovaj događaj poklopio se sa Emeišanskom erupcijom u današnjoj kineskoj pokrajini Sečuan, i poznato je da je izazvao istovremena izumiranja u tropima i višim geografskim širinama. U ovom događaju je primijećena izuzetno visoka stopa izumiranja: više od 80% vrsta je izbrisano s lica Zemlje, među njima brahiopodi i jednoćelijski bentički krednjaci.

4. Kasni perm

Masovno izumiranje krajem perioda perma prije 252 miliona godina zasjenjuje sve druge događaje, sa istrebljenjem oko 96% vrsta. Ovo uključuje još trilobita, korala i čitavih grana vrsta kopnenih životinja.

Na području današnjeg Sibira, aktiviran je najveći vulkan ikada. Dokazi ove erupcije su vidljivi u bazaltima na ogromnoj površini Sibira, takozvanim “Sibirski trapovima” (ovaj naziv nema veze sa engleskom riječi “trap”, zamka). Ovaj gigantski i produženi vulkanski događaj je pokrio većinu današnjeg Sibira, i doveo je do kaskadnog uticaja na životnu sredinu.

Brzo je u atmosferi nastao efekt staklene bašte, a okeani su postali kiseliji i smanjio se nivo kiseonika u njima. U ovom događaju je djelimično uništen ozonski omotač, što znači da su do površine Zemlje dospjeli smrtonosni nivoi UV zračenja. Oporavak je trajao skoro 10 miliona godina, pa čak i tada, nestabilno okruženje kojeg je stvorila ova katastrofa značilo je da će sljedeći period, trijas, svjedočiti povremenim eksplozijama pojačanog izumiranja.

5. Kasni trijas

Događaj iz kasnog trijasa, prije 201 miliona godina, dijeli brojne sličnosti sa događajima iz kasnog perma. On je bio prouzrokovan još jednom erupcijom velikih razmjera, ovog puta u Centralnoatlantskoj magmatskoj oblasti, koje je započelo  podjelu superkontinenta Pangee i inicijalno otvaranje onoga što će kasnije postati Atlantski okean.

Slična kaskada uticaja na životnu sredinu kakva je viđena tokom kasnog perma, dovela je do istrebljenja oko 47% svih rodova. Izumiranje je dovelo do konačnog nestanka jeguljastih konodonta, kao i najvećeg poznatog izumiranja skleraktinskih korala. Takođe je izbrisao značajan dio kopnenih gmizavaca i vodozemaca, otvarajući put za razvoj i širenje dinosaurusa u periodu jure.

Masovno izumiranje u sloumoušnu

Dakle, da li se trenutno nalazimo usred masovnog izumiranja? Ako je odgovor stvarno potvrdan, ovog puta uzrok nije udarac meteorita ili vulkanska erupcija. Radi se o jednoj jedinoj vrsti: Homo sapiens. Uništavanje staništa i klimatske promjene nastale usljed povećanja nivoa ugljen-dioksida doveli su do stopu istrebljenja do nivoa koji podsjećaju na masovna izumiranja iz drevne prošlosti.

Sličnosti između današnjice i prošlosti su jezive. Većina prošlih izumiranja povezana je sa ugljen-dioksidom iz vulkana koji su uzrokovali brzo globalno zagrijavanje, što je dovelo do brojnih ekoloških kaskadnih događaja. Uzrok može biti drugačiji, ali rezultati će ostati isti.

Međutim, proteklo je 66 miliona godina od poslednjeg masovnog izumiranja. Zemljini ekosistemi su mnogo drugačiji, a možda i stabilniji, s obzirom na količinu vremena proteklog od posljednje velike krize. Položaj kontinenata se promijenio, što znači da su drugačije i vazdušne i okeanske struje. Zbog toga je veoma teško koristiti ranije podatke kako bi se predvidjeli ishodi potencijalnih budućih masovnih izumiranja.

Trenutna stopa izumiranja je 50 puta veća od očekivanih stopa, što ukazuje na to da se priprema još jedan događaj masovnog istrebljenja. Međutim, masovna izumiranja takođe se tiču veličine: ako bismo mogli da putujemo milionima godina u budućnost i ispitamo stijene koje sadrže današnje ekosisteme, malo je vjerovatno da bismo vidjeli dokaz o nekom velikom događaju.
Ako bismo u bliskoj budućnosti uspjeli zaustaviti smanjenje biološke raznolikosti, mogli bismo izbjeći masovno izumiranje. Ali, još 100 ili možda 1000 godina stresa na zemljinu biosferu izazvanog ljudskim djelovanjem verovatno će nas gurnuti preko ivice zaborava.

IZVOR: The Conversation